Hành trình điền dã lần này tại một ngôi Đình tại một làng chài Nha Trang đã mang đến cho chúng tôi những trải nghiệm đầy sống động, thể hiện rõ sự giao thoa giữa quá khứ và hiện tại. Chúng tôi chọn bắt đầu dòng suy nghĩ này bằng cụm từ ”Phi Cổ Bất Thành Kim”, một câu nói mà chúng tôi được nghe từ một buổi trò chuyện tại nhà cụ Tám Th — họa sĩ vẽ các tiểu tiết trang trí trong Đình. Câu nói ấy như một lời nhắc nhở rằng không có quá khứ thì không thể có hiện tại, và chính sự tiếp nối giữa các thế hệ đã tạo nên sự sống động nơi đây. Nơi mà tôi cùng nhóm tới thân nơi quê nhà của một thành viên kulavietnam. Tại sao tôi chọn bắt đầu từ cụm từ này, nó có ý nghĩa gì cho hành trình sống động mà chúng tôi tham gia lệ cúng lần này.
Ảnh: Unknown authorUnknown author / Wikimedia Commons (CC0)
Ngày đầu tiên đặt chân vào Đình, chúng tôi tình cờ thấy một bác đang cắt bảng tri ân. Trên tờ bảng ấy có danh sách dài các tên người đóng góp, phần lớn ghi mệnh giá bằng USD. Điều này khiến tôi tự hỏi về sự mạnh mẽ của nguồn kiều hối — liệu có một lý do đặc biệt nào đằng sau sự xuất hiện của những khoản đóng góp này? Đình như là thiết chế duy trì vốn xã hội của ngư dân làng chài và cộng đồng hải ngoại quay về làng vào những dịp lễ hội này. Nếu chúng tôi không tận mắt thấy tờ bảng ấy, có lẽ hành trình này sẽ mất đi một phần ý nghĩa.
Tiếp đến, nhóm chúng tôi có cơ hội tham gia vào đoàn nghi lễ Nghinh Ông từ biển—một sự kiện chỉ diễn ra ba năm một lần. Đúng vào lúc đoàn rước thiếu người, nhóm chúng tôi được mời vào thay thế, cầm cờ đi hàng đầu. Do bất chợt nên chúng tôi chỉ mặc trang phục thường ngày, đi theo sau hàng cờ là đoàn khiêng Long Đình chính là các học trò lễ—những người trẻ tuổi hơn nhiều so với những lần tôi từng chứng kiến ở các nghi lễ đình Nam Kỳ. Sau khi diễu hành trên đường bộ, đoàn chúng tôi lên thuyền ra biển. Khoảng 20 phút sau, thuyền dừng lại để thực hiện nghi thức đọc văn tế, âm thanh vang vọng cùng tiếng trống chiêng đồng hành. Khung cảnh ấy thật trang trọng, hòa quyện giữa âm vang nghi lễ và sóng của biển đập nhẹ vào thuyền, với tiếng máy của thuyền.
Trở về đình Đình, không khí lễ hội tiếp tục sôi động. Một trò chơi bong bóng nước dành cho thiếu nhi được tổ chức, thu hút đông đảo trẻ em trong làng. Chú Dũng, người chuẩn bị trò chơi, hướng dẫn các em cách chơi: nếu cắn vỡ được quả bong bóng, sẽ nhận được phần thưởng. Những đứa trẻ hào hứng tham gia, reo hò náo nhiệt. Mỗi em sau khi nhận được 10.000 VND tiền thưởng lại chạy ngay ra cổng đình mua cá viên chiên và nước uống. Nhìn thấy sự vui vẻ của trẻ em và sự gắn kết giữa các thế hệ, tôi nhận ra rằng lễ hội không chỉ là nghi thức tôn giáo mà còn là dịp để cộng đồng xích lại gần nhau hơn.
Vào buổi tối, sau khi tắm rửa, chúng tôi quay lại đình dùng bữa cùng dân làng. Chúng tôi ngồi cạnh các học trò lễ và trò chuyện với họ, mới biết rằng để trở thành học trò lễ, họ đã gắn bó ít nhất sáu năm, và những người lớn tuổi hơn, khoảng 33 tuổi trở lên thì đã ngừng tham gia. Sau bữa ăn, nghi lễ cúng Tiền Hiền và Lăng Ông được thực hiện. Tôi ngạc nhiên khi thấy một người bạn nữ trong nhóm được phép vào lạy đình—điều hiếm thấy trong nghi thức đình làng. Các bậc cao niên giải thích rằng cô ấy là cháu của một vị Tiền Hiền có đóng góp lớn cho đình, nên được tham gia nghi lễ.
Tại Lăng Ông, điệu hò Bá Trạo vang lên để hầu Ông Nam Hải. Khi người cúng hô to: “Truyền Bá Trạo ứng hầu, nghinh Ông dào bái kiến!”, đoàn Bá Trạo đồng thanh đáp lại: “Dạ!”. Tiếng kèn, trống, chẻng dồn dập hòa cùng nhịp gõ của người giữ nhịp chính, tạo ra một cảm giác làm tôi “nổi da gà”. Chúng tôi choáng ngợp, thật thú vị, thật thú vị, mà chúng tôi không phải là người trẻ duy nhất đang ngồi xem hò Bá Trạo và tiếp theo là Hát Bội, mà là già cỡ 50 tuổi trở lên này, trẻ nhỏ lúc chiều chơi bong bóng nước này, thanh thiếu niên tầm 20 tuổi này. Chỉ mới một ngày mà sự sống động không dừng nhịp của Đình đã khiến chúng tôi choáng ngợp. Vậy liệu hỏi, nhóm chúng tôi không tới đây thực hiện điền dã, tham gia nghi lễ, trò chuyện với người dân làng nơi đây thì chúng tôi có thấy được các khoảng khắc sống động này không? Thú vị hơn là những tình tiết bất ngờ ập tới để tôi phải xử lý ngay lập tức, như lúc khi đoàn rước lễ thiếu mà chúng tôi không tham gia vào thì các bác trong làng có dễ dàng trò chuyện với chúng tôi không.
Trong suốt hành trình này, tôi nhận thấy rằng nếu nhóm tôi không đến tận nơi, tham gia trực tiếp vào các nghi thức và hoạt động cộng đồng, chúng tôi đã bỏ lỡ những khoảnh khắc quan trọng, những dấu hiệu nhỏ nhưng mang ý nghĩa lớn. Chẳng hạn như việc rượu cúng đình bị thay bằng rượu ngoại, người phụ nữ đánh trống chầu khi xem hát bội, hay học trò lễ trẻ hơn rất nhiều so những lần chúng tôi xem cúng đình tại Nam Kỳ, hay số lượng kiều hối ở trong bảng danh sách tri ân. Những chi tiết này có thể bị bỏ qua nếu chỉ nhìn nhận lễ hội từ xa.
Một điều thú vị nữa là trong lúc điền dã, thành viên trong nhóm kulavietnam bất ngờ bị hỏi liệu chúng tôi có phải là một cặp đôi không. Điều này khiến chúng tôi nhận ra rằng sự truyền tai trong làng đã giúp tôi được nhận diện trong mạng lưới thông tin của cộng đồng. Sự sống động của Đình không chỉ nằm ở những nghi lễ mà còn ở cách con người kết nối với nhau, từ thế hệ này sang thế hệ khác.
“Phi Cổ Bất Thành Kim”—lời nói của bác Tám Th thực sự phản ánh nét sự giao thoa giữa các thế hệ trong làng, sự đan xen thế hệ trẻ-già-thanh niên-trung niên của làng này một cách mạnh mẽ, không chỉ thể còn các người thân dòng họ của bà con nơi đây bên ngoại quốc.
Chuyến đi này như là hình thức thử nghiệm để chúng tôi xây dựng Lớp học Trải nghiệm cho năm sau ở Nha Trang. Nếu các bạn muốn tham gia lớp học này để cùng ăn, cùng ở và cùng làm với người dân làng thì có thể tham gia với chúng tôi. Đừng ngần ngại nhắn tin. Các lớp học của chúng tôi luôn có phương hướng và cách thức để giúp mọi người không còn lo lắng về tài chính khi tham gia.