TỔNG KẾT LỚP HỌC TRẢI NGHIỆM 2025: LỄ HỘI KATÉ CỦA CỘNG ĐỒNG NGƯỜI CHĂM TẠI NINH THUẬN
Nghi lễ là gì? Là những cử chỉ lặp đi lặp lại qua thế hệ? Hay là không gian mà ở đó, cộng đồng tái xác nhận chính mình? Giữa Palei Hamu Trok (làng gốm Bàu Trúc), tách cà phê đầu tiên mở ra câu hỏi lớn hơn: Làm sao để hiểu một nghi lễ? Và nghi lễ được đặt trong một lễ hội đã qua nhiều lớp kiến tạo và phát minh truyền thống? Những bạn trẻ tham gia lớp học trải nghiệm đợt này không phải xem như khách du lịch, không phải chụp như nhiếp ảnh gia, mà hiểu như người làm nhân học thực hành? Tháng vừa rồi, những thân hữu kulavietnam từ Bắc, Trung, Nam đều tụ hội về đây, bước vào Katé Chăm với thái độ của nhà nhân loại học tập sự: “dòm đông ngó tây”, để bỡ ngỡ dẫn lối, để trong khoảng lặng giữa quan sát và tham dự, ý nghĩa tự hé mở.
Xe nối xe đến Palei Hamu Tanran (làng Hữu Đức). Cổng làng song ngữ thì chữ Quốc ngữ ở trên, chữ Chăm dưới. Bên trong làng, đã thấy sân khấu lớn đèn rực tương phản với khoảnh sân nhỏ cử hành lễ rước Y Trang. Ở khoảnh sân ấy lại trái ngược với sân khấu lớn là không bảng hiệu, chỉ vài bàn ghế đơn sơ. Đâu là “trung tâm” thực sự?
Buổi trưa, bữa cơm nhà dân xóa ranh giới người lạ và người địa phương, tay chuyền ly bia, cười nhau vui vẻ, tập giới thiệu nhau bằng tiếng Chăm. Xế chiều, các nhóm chia ra, tự đi tìm gặp những bà con địa phương, trò chuyện và quan sát. Cụ già bạc tóc kể giao ước giữa Chăm-Raglai: người Chăm xem Raglai là “em út”, hằng năm mang y trang xuống. Mối quan hệ tộc người thông qua nghi lễ mang đậm dấu ấn thời gian.
Tối đến, quyên góp công khai đọc tên; cộng đồng địa phương trao quà lẫn nhau. Chúng tôi hòa nhịp tham gia điệu múa với các chị em người Chăm ở đây.
Sáng đại lễ, tháp Po Klong Garai chật kín từ sáng sớm, những người phụ nữ Chăm đội những túi đồ lớn di chuyển lên tháp. Chức sắc khấn tiếng Chăm. Chúng tôi quan sát nghi thức tắm tượng Linga-Yoni, té nước thánh, dâng lễ chấp tay lạy; mở đền dâng mâm cỗ. Được mời ăn, giúp dọn. Ngồi ăn với một gia đình người Chăm ở Palei Pamblap Klak (làng An Nhơn) sau khi cúng trên đền tháp kết thúc, chúng tôi nghe kể về vị vua của họ dạy canh tác ở xứ đất gió, khẳng định với tôi chưa bao giờ lễ mà trởi đổ mưa.
Ngày cuối tại Palei Caklaing (làng dệt Mỹ Nghiệp), chúng tôi tự khám phá những trang phục, hoa văn được phát triển từ truyền thống dệt của văn hóa Chăm để theo kịp với thời đại. Chiều thì tập làm gốm ở Bàu Trúc.
Một thành viên trong nhóm chúng tôi hỏi nghề dệt và nghề gốm làm sao để giữ những sinh kế này trước sự biến động của thời đại?
Katé khép lại, nhưng mỗi người tham gia đều có những câu hỏi suy tư cho riêng mình. Mọi thứ như chỉ vừa mới bắt đầu cho cuộc hành trình của tuổi trẻ.
Chúng tôi chờ bạn ở chuyến du hành sau. Hãy chờ đón Ramuwan của cộng đồng Chăm Awal vào đầu năm sau nhé.