Trong mấy ngày qua, chúng tôi ngồi nói chuyện với đồng nghiệp trước bãi biển Cam Ranh. Một vấn đề mà chúng tôi thảo luận là làm sao để Nhân loại học/Nhân loại học có thể được công chúng Việt Nam biết đến nhiều hơn?
Để làm được như vậy, thì nghiên cứu Nhân loại học không thể chỉ giới hạn trong tháp ngà hàn lâm với câu chuyện tranh luận lý thuyết trừu tượng. Mà phải biến những câu chuyện đó thành những câu chuyện sát sườn với đời sống cơm, áo, gạo, tiền của người dân lao động Việt Nam.
Ví dụ ngồi ở bãi biển. Chúng tôi quan sát thấy một công ty đang làm team building. Chúng tôi tự đặt câu hỏi, team building này có phải là một nghi lễ? Nó có giúp cho mọi thành viên trong công ty gắn kết với nhau hơn không? Nếu sinh viên bắt đầu nghĩ về những đề tài theo hướng này thì chúng tôi nghĩ tính ứng dụng rất cao. Các doanh nghiệp lớn quan tâm đến vấn đề nhân sự sẽ rất quan tâm các nghiên cứu như thế này, vì kết quả nghiên cứu có thể phục vụ cho họ trong việc quản lý và xây dựng đội ngũ nhân sự trong công ty. Ngoài ra về mặt lý thuyết, những nghi lễ hiện đại như team building ở doanh nghiệp có thách thức lại quan điểm về nghi lễ tập thể từ Durkheim, van Gennep, Victor Turner.
Nghiên cứu Nhân loại học gần đây trong bối cảnh quốc tế cũng rất quan tâm nhiều đến mảng Nhân loại học Công nghệ. Ở Việt Nam, vẫn còn hiếm thấy nghiên cứu mối quan hệ giữa con người và công nghệ. Việt Nam chưa phải là cường quốc AI như Hoa Kỳ và Trung Quốc, nhưng cũng đang trong quá trình tự chủ công nghệ và phát triển AI. Ví dụ nghiên cứu về lập trình viên trong việc phát triển phần mềm và AI trong các công ty lập trình, xem xét người lập trình việc họ “code” bị chi phối như thế nào sở thích, văn hóa của họ vào quá trình họ lập trình.
Một cái rất gần gũi gần đây, TP.HCM miễn phí xe bus cho mọi người. Và trong tháng 9-10 tới sẽ triển khai việc quét định danh khi đi xe bus. Vậy câu hỏi đặt ra là công dân (nhất là người lớn tuổi) sẽ tương tác, trải nghiệm với app MultiGo và các app công nghệ khác trong việc định danh đi xe bus như thế nào? Việc định danh khi đi xe buýt biến hành trình di chuyển hàng ngày thành dữ liệu như thế nào? Nhân viên xe bus sẽ tương tác linh hoạt với công nghệ gắn trên xe bus sao với kêu gọi người dân tham gia định danh trên xe bus? Nghiên cứu này có thể phục vụ cho các nhà quản lý ở thành phố cải thiện, nâng cấp dịch vụ xe bus cho mọi người. Nhìn xa hơn, có thể tính toán được việc phân bố ngân sách phù hợp của thành phố trong việc miễn phí vé xe bus.
Hoặc một đề tài nữa mà các bạn sinh viên có thể làm, đó là việc sinh viên mua laptop cũ cho nhu cầu học tập. Sinh viên đang tự định nghĩa thế nào là “laptop đủ để học”? Tiêu chuẩn này do nhà trường, thị trường, hay chính họ đặt ra? Việc dùng máy cũ có tạo ra sự chênh lệch thực sự trong học tập (tốc độ xử lý, khả năng chạy phần mềm chuyên ngành, AI tools, thiết kế…) không? Ai bị thiệt thòi nhất? Sinh viên đưa ra quyết định mua máy cũ như thế nào? Họ tham khảo ai (bạn bè, group Facebook, YouTuber, anh chị khóa trên)? Họ đánh đổi những gì (hiệu năng, thẩm mỹ, thời gian bảo hành, “sự tự tin” khi mở máy trong lớp)? Khi nhà trường và thị trường lao động ngày càng yêu cầu kỹ năng AI, phần mềm nặng, máy cũ đang trở thành rào cản như thế nào? Chúng tôi nghĩ nghiên cứu này không chỉ phục vụ cho sinh viên mà còn phục vụ cho thị trường buôn bán laptop cũ.
Gần như có rất nhiều thứ xung quanh cuộc sống chúng ta đang được vận hành, nhưng việc tìm hiểu nó vẫn còn bỏ ngỏ rát nhiều. Điều quan trọng, chúng ta phải kết nối được các khái niệm tiêu biểu của ngành nhân loại học trong suốt 100 năm qua, với các câu chuyện nhân sinh ở Việt Nam, mà có thể phục vụ cho đời sống của người lao động. Chính điều này mới làm rõ được vai trò của ngành nhân loại học so với các ngành khoa học xã hội khác như Tâm lý học, Xã hội học.
Chúng tôi sẽ còn quay lại khi có thời gian rảnh.