Gần đây, chúng tôi có dịp làm việc với Đại học bên Nhật và tiếp cận được kho lưu trữ của họ.
Chúng tôi tìm được bài viết của nhà nhân loại học, linh trưởng học danh tiếng của Nhật là Kinji Imanishi.
Kinji Imanishi là một nhà nhân loại học về phi nhân loại, người sáng lập ngành linh trưởng học ở Nhật Bản. Tư tưởng của ông đã ảnh hưởng rất sâu rộng ở Nhật từ những năm 1940, nhưng lại hoàn toàn xa lạ với thế giới nói tiếng Anh và Pháp. Ông đã đưa ra những quan điểm như động vật cũng có văn hóa, không hề có sự tách biệt giữa tự nhiên và con người như phương Tây lập luận. Ông cũng phê phán thuyết chọn lọc tự nhiên của Darwin. Hiện nay, sự phát triển của khoa học đã chứng minh rằng quan điểm của ông là đúng. Trong khi đó, tại phương Tây, mãi đến gần thập niên 80, các nhà nhân loại học mới bắt đầu dần bác bỏ quan điểm nhị nguyên chia con người và tự nhiên thành hai thực thể riêng biệt. Trong bối cảnh khủng hoảng sinh thái hiện nay, quan điểm về phi nhân loại đang được thúc đẩy mạnh mẽ trong nghiên cứu khoa học xã hội.
Trong hình các bạn đang thấy là Khảo luận về Rừng Hỗn hợp của Kinji Imanishi mà chúng tôi tìm được trong thư viện của Đại học bên Nhật.
Khảo luận lập luận rằng Nhật Bản không chỉ có hai rừng cực điểm như giáo trình dạy là rừng sồi ở Đông Bắc và rừng lá nguyệt quế ở Tây Nam. Mà còn có rừng hỗn hợp là một loại cực điểm thứ ba, ổn định, tồn tại từ thời cổ đại và không chuyển đổi sang loại khác. Ông gọi đây là “rừng hỗn giao”, bao gồm cả cây lá rộng lẫn cây lá kim, phân bố rộng khắp từ Đông Bắc đến Tây Nam Nhật Bản, đặc biệt ở vùng cận sơn địa, cũng là nơi con người cư trú sớm nhất.
Rừng hỗn hợp sôi động, nhiều côn trùng… Trong khi rừng cực điểm (beech hay lá nguyệt quế) nhìn bề ngoài hùng vĩ nhưng bên trong trống trải, ít sinh vật. Từ góc độ côn trùng, đây là nơi gần như ‘trống rỗng’. Chỉ riêng bướm ăn enoki đã có rất nhiều loài, trong đó có cả quốc điệp. Rừng hỗn hợp có nhiều loài cây khác nhau nên động vật, côn trùng cũng phong phú.
Trong bài viết, Kinji Imanishi cho rằng nhà nước quan tâm bảo vệ rừng cực điểm là tốt, nhưng quan trọng hơn là phải bảo vệ những rừng hỗn hợp bình thường như rừng kunugi, konara, kuri ven làng mà người ta gọi là ‘rừng tạp’. Hiện nay chúng đang bị san lấp làm đất ở và bị thay thế bằng rừng sugi, hinoki độc canh. Nếu tiếp tục như vậy, sinh quyển Nhật Bản sẽ bị tổn hại nghiêm trọng, nhiều loài có nguy cơ tuyệt chủng.
Cái hay nhất của phần tiểu luận này chính là đoạn văn cuối mà Kinji Imanishi viết:
Thiên nhiên đã nuôi dưỡng tôi khôn lớn nay đang đứng trước nguy cơ biến mất. Người ta cứ nói về lòng yêu nước, nhưng nghĩ kỹ lại thì phải có thiên nhiên mới có tình yêu nước. Tôi muốn mọi người hiểu rằng đối với người dân, sự biến mất của thiên nhiên cũng đồng nghĩa với thảm họa mất nước.
Kinji Imanishi không nói “yêu nước” kiểu “Người Nhật mình phải thương nhau”, “người Nhật là dân tộc phi thường”, hay là “nếu có kiếp sau xin làm người Nhật”. Mà ở vị trí là một học giả, giáo sư, một nhà nghiên cứu ông viết rằng:
“愛国心というけれど、つらつら考えてみると、自然あっての国土愛なのである。自然の消滅は国民にとって、亡国にもひとしいことを知ってもらいたいのである。”
Người ta cứ nói về lòng yêu nước, nhưng nghĩ kỹ lại thì phải có thiên nhiên mới có tình yêu nước. Tôi muốn mọi người hiểu rằng đối với người dân, sự biến mất của thiên nhiên cũng đồng nghĩa với thảm họa mất nước.
Với Imanishi, yêu nước không phải là tình cảm dân tộc chủ nghĩa sôi nổi, mà là một nhận thức sinh thái sâu sắc là quốc gia (国土) chỉ thực sự tồn tại khi còn thiên nhiên. Ông không hô hào bảo vệ rừng cực điểm hiếm hoi để làm “biểu tượng quốc gia”, mà nhấn mạnh phải bảo vệ rừng hỗn hợp. Với ông, phá hủy rừng hỗn hợp để trồng độc canh không chỉ là mất đa dạng sinh học, mà còn là mất nền tảng văn hóa và sinh kế của người Nhật. Đó chính là cách ông thể hiện lòng yêu nước của một nhà khoa học chính là không bằng lời nói hoa mỹ, mà bằng sự lo lắng thực sự cho sự sống còn của quốc gia qua lăng kính của thiên nhiên.
Ông kết thúc tiểu luận bằng một lời cảnh báo gần như đau đớn là thiên nhiên đã nuôi dưỡng ông từ nhỏ, nay đang biến mất và ông muốn người Nhật hiểu rằng, không còn thiên nhiên thì cũng không còn “Nhật Bản” nữa.