CÁI MẶN CHÁT TỪ VĂN MINH
Tháng Mười một này là một tháng đặc biệt. Ngày hôm nay 13/11/2025 cũng là một ngày đặc biệt.
Từ ngày 10 đến 21 tháng 11, hội nghị COP30 đang diễn ra tại Belém, Brazil, ngay giữa lòng rừng Amazon, khu rừng mưa nhiệt đới lớn nhất thế giới. Nhưng có lẽ ở Việt Nam, câu chuyện này ít được nhắc đến, như thể chúng ta đứng ngoài vòng tròn của số phận chung.
Hôm nay, trong những phòng hội thảo ở Belém, nhiều người bản địa và nhà khoa học đang trao đổi về một điều căn bản: làm thế nào để tri thức bản địa có thể giải quyết biến đổi khí hậu đang xảy ra tại nơi họ sống. Họ đang tìm kiếm câu trả lời từ ký ức của đất, từ ngôn ngữ của cây cối, từ những bài ca mà tổ tiên đã truyền lại qua hàng nghìn năm.
Và từ xa xôi Đồng bằng sông Cửu Long, chúng tôi nghe thấy tiếng vọng của cùng một câu hỏi.
Trong một cuộc phỏng vấn gần đây với báo chí, Tiến sĩ Dương Văn Ni từ Đại học Cần Thơ đã vẽ lên bức tranh đầy nghịch lý: mặn không phải chỉ đến từ biển, mà còn từ chính lòng đất. Hai loại mặn này là một từ ngoài xâm lấn, một từ sự sụt lún của mặt đất, như hai dòng chảy của số phận đồng bằng.
Chúng tôi dành tuổi trẻ rong ruồi để nói chuyện với những cụ già nông dân Tây Nam Bộ, họ kể lại triết lý sống thuận tự nhiên: phân chia nước thành bốn loại: nước ăn, nước sinh hoạt, nước sản xuất, nước sinh thái. Mỗi chiếc lu dọc bên nhà, mỗi cái ao rửa ăn, mỗi đìa giữa cánh đồng đều là những vần thơ im lặng của sự thích nghi.
Họ không chiến đấu với mặn, họ cư trú cùng mặn, biết đâu là ranh giới, đâu là không gian cho muối, cho lúa, cho tôm cá. Nhưng chúng ta thế hệ của những chiếc máy bơm và đê điều đã làm gì?
Nghịch lý sâu sắc nhất là mực nước biển dâng không đáng sợ bằng chính đất liền đang sụt lún - 1-2cm mỗi năm, nhanh hơn gấp nhiều lần tốc độ biển dâng. Chúng ta đang hút cạn linh hồn của đất, rút nước ngầm không thương tiếc, không cho phù sa về nuôi dưỡng, biến đồng bằng thành một tấm thảm đang co rút.
Tiến sĩ Dương Văn Ni chỉ ra bốn nguyên nhân làm mặn trở nên trầm trọng. Nhưng điều đáng chú ý là: biến đổi khí hậu chỉ đứng thứ tư trong danh sách đó. Ba nguyên nhân đầu tiên đều đến từ con người: kiểu sử dụng đất, vận hành công trình manh mún, khai thác nguồn nước thượng nguồn.
Chúng ta đã đổ lỗi cho biển dâng, trong khi chính chúng ta đang làm cho đất chìm.
Ngành lương thực và nông nghiệp là một trong những ngành chịu ảnh hưởng nhiều nhất từ biến đổi khí hậu, đồng thời cũng đóng góp khoảng một phần tư lượng khí thải nhà kính toàn cầu thông qua các phương pháp sản xuất của nó. Đây là vòng luẩn quẩn mà cả người bản địa ở Amazon và nông dân Tây Nam Bộ đều phải đối mặt.
Tại COP30, hơn 3.000 người bản địa là con số kỷ lục trong lịch sử các hội nghị khí hậu đã có mặt để nói lên một điều: rừng được quản lý bởi người bản địa có tỷ lệ phá rừng thấp hơn bảy lần. Họ không cần công nghệ cao, không cần các mô hình kinh tế phức tạp. Họ chỉ cần được tôn trọng tri thức mà tổ tiên đã truyền lại.
Giống như những cụ già ở Đồng bằng sông Cửu Long với những chiếc lu nước mưa.
Ngày 19-20 tháng 11 tới đây tại COP30 sẽ là hai ngày dành riêng cho nông nghiệp, hệ thống lương thực và an ninh lương thực. Lần đầu tiên trong lịch sử COP, nông nghiệp được đặt vào trung tâm từ tín dụng đến quản lý, từ đĩa ăn đến cánh đồng. Đây là sự thừa nhận muộn màng: không có giải pháp khí hậu nào mà thiếu vắng người trồng trọt.
Trong tháng 11 này, chúng tôi có một buổi chiếu phim tài liệu nhỏ về những nông dân ở Pháp, ở Mỹ Latin, những người đã sử dụng tri thức bản địa để làm nông nghiệp sinh thái. Cách họ chống lại việc nông nghiệp biến thành công nghiệp trong bối cảnh chạy đua sản xuất lương thực. Cách họ giữ lại linh hồn của đất.
Chúng tôi cũng có một buổi chia sẻ nhỏ về đời sống nông nghiệp với những khách mời là những nông dân đang làm nông nghiệp sinh thái vào ngày tiếp theo.
Nếu các bạn ở Sài Gòn, nếu các bạn không bận bịu gì, hãy tham gia với chúng tôi. Không phải để tìm câu trả lời, mà để cùng nhau đặt ra những câu hỏi đúng đắn hơn:
Liệu chúng ta có đủ khiêm tốn để trở về với trí tuệ của những chiếc lu nước mưa?
Liệu chúng ta có đủ can đảm để lắng nghe những tiếng nói từ rừng sâu và những cánh đồng phù sa?
Hay chúng ta vẫn tiếp tục xây đê, đóng cống, khai thác, thương lượng rồi ngạc nhiên khi mặn tràn vào, khi rừng cháy, khi chúng ta phải thốt lên là “Chúng ta phải hạ cánh ở nơi đâu?” (mượn từ tựa sách của nhà nhân loại học Bruno Latour)
Link thông tin sự kiên đưới bình luận 👇