[LẢM NHẢM ĐÊM KHUYA: MỘT TUẦN HỖN LOẠN - NỘI LỰC CỦA TÍNH BẢN ĐỊA TRONG BỐI CẢNH CHÍNH SÁCH ĐÁNH THUẾ CỦA TỔNG THỐNG TRUMP]
Naomi Klein viết No Logo năm 1999 (đã được dịch ra tiếng Việt và xuất bản bởi NXB Tri Thức), đây là cuốn sách nổi tiếng của bà ấy cho phong trào chống Toàn cầu hóa, sau đó rất nhiều phong trào chống Toàn cầu hóa ở phương Tây diễn ra, nhưng chúng ta đều thấy 20 năm sau thì Toàn cầu hóa vẫn càng ngày càng mạnh và phức tạp. Nhưng “kiến trúc sư” chính sách kinh tế của Tổng thống Trump là GS. Peter Navarro chỉ cần hai tiếng đồng hồ đã xóa bỏ Toàn cầu hóa. Chúng tôi nói đùa với nhau Navarro còn “cấp tiến” hơn Naomi Klein - một tác giả thuộc phe cánh tả.
Trong những giờ phút này, bài tiểu luận nổi tiếng của nhà nhân loại học Arjun Appadurai là “Disjuncture and Difference in the Global Cultural Economy” (Sự phân tách và khác biệt trong nền kinh tế văn hóa toàn cầu) viết vào năm 1990 rất đáng để được đọc và xem xét lại trong bối cảnh cuộc chiến thương mại diễn ra nhanh chóng, thay đổi chóng mặt. Một điểm quan trọng của Appadurai là nếu nhìn Toàn cầu hóa là sự đồng nhất toàn cầu thì đây là cách nhìn đơn giản, ông cho rằng các lực lượng văn hóa từ nhiều trung tâm khác nhau trên thế giới có xu hướng bị bản địa hóa khi chúng được đưa vào các xã hội mới, thường không đồng nhất với nhau.
Có thể thấy rằng Việt Nam ảnh hưởng dòng chảy toàn cầu hóa mạnh mẽ như thế nào. Chính những dòng chảy tài chính, công nghệ như là đòn bẩy cho việc tăng trưởng Việt Nam, trở thành điều diệu kỳ trong mắt các quốc gia phương Tây. Việt Nam như là một nền kinh tế mới nổi, bứt phá, vươn nhanh mà gần như mọi trở lực chỉ là một điểm xuyết nhỏ trên chặng đường gần 40 năm qua. Nhưng tăng trưởng cũng phải có giới hạn của nó, tăng trưởng có thể 10 năm, 20 năm, nhưng con đường này rồi phải đi đến hồi kết. Những pha áp thuế của Tổng thống Trump, có lẽ, không chỉ nằm ở nỗi sợ kinh tế toàn cầu, mà đến lúc nhìn lại nội lực của nền kinh tế địa phương của Việt Nam.
Suy ngẫm về “Đứt gãy” (Disjuncture) của Appadurai thì đây như một hồi chuông cảnh tỉnh cho chúng ta. Vì những pha áp thuế và chủ nghĩa bảo hộ của Trump không chỉ là nỗi sợ kinh tế đơn thuần mà thể hiện sự đứt gãy dòng chảy toàn cầu do chính sách Trump mang lại. Cú sốc này buộc các quốc gia như Việt Nam, vốn đang “lướt” rất tốt trên các dòng chảy cũ, phải đối mặt với sự thật rằng các dòng chảy này không ổn định vĩnh viễn và có thể bị đảo chiều hoặc gián đoạn bởi các quyết định chính trị, ý thức hệ từ các trung tâm quyền lực khác. Nó phơi bày tính dễ tổn thương của mô hình tăng trưởng phụ thuộc quá nhiều vào các yếu tố bên ngoài.
Phải chăng đã đến lúc thay vì nhìn sự tăng trưởng bằng việc xuất khẩu, thì chúng ta nhìn lại nền kinh tế địa phương làm sao để lấy sức mạnh từ nội lực bên trong?