Mạng xã hội là bộ máy khổng lồ sản xuất thần tượng. Nếu ngày xưa, thần tượng được tạo dựng qua câu truyện truyền miệng từ thế hệ này sang thế hệ khác về những người anh hùng, những vị vua, những nàng công chúa. Ngày nay thì khác, thần tượng không còn được tạo trong khoảng thời gian dài đằng đẳng như vậy nữa mà chỉ trong vòng một đêm thì nhờ cỗ máy mạng xã hội làm cho ta nổi tiếng mà chính chúng ta còn không hay biết.
Chúng tôi định nghĩa “thần tượng” trên mạng xã hội là những người được nhiều người tương tác qua nút biểu cảm và chia sẻ. Chúng tôi không nghĩ rằng “thần tượng” trong bối cảnh mạng xã hội phải thu hẹp vào sự “ngưỡng mộ”, mà “thần tượng” nên được hiểu rộng ra, đôi khi không phải đơn giản “ngưỡng mộ”, “tôn sùng”, mà còn là sự “trêu ghẹo”, “căm tức” biểu hiện rất nhiều cảm xúc đan xen khác. Vấn đề của cơ chế “thần tượng” do cổ máy mạng xã hội sản xuất là “thần tượng” không còn đại diện giá trị tốt đẹp như trong truyện cổ tích truyền miệng, mà đôi khi lại đại diện cho những thứ hài hước (Thông soái ca là một ví dụ), giễu cợt, thù ghét,..
Sự trớ trêu của mạng xã hội là mạng xã hội giúp chúng ta kết nối mọi người bạn bè nhanh hơn nhưng nó lại che lấp mối quan hệ xã hội của người đó mà chúng ta không thấy. Nếu một người bạn quen từ bé đến lớn ở ngoài đời, chúng ta tương tác liên tục, chúng ta có thể biết sở thích của họ, mối quan hệ khác của họ, nghề nghiệp của họ. Nhưng trên mạng xã hội thì lại chưa chắc, mọi thứ đôi khi là trình diễn như một vở kịch mà chúng ta không thấy được mối quan hệ xã hội bị ẩn giấu đằng sau màn hình. Đôi khi, những thứ được thấy trên newfeeds của chúng ta, không phải là do người bạn đó muốn ta thấy, mà còn góp phần bởi thuật toán.
Nhưng tại sao chúng tôi lại nói nên nhìn thần tượng mạng xã hội như là HIỆN TƯỢNG LỊCH SỬ? Vào những năm 50, có một cuộc tranh luận rất quan trọng tên là “Lịch sử là gì” ở giới học thuật Âu lục. Nhà sử học người Đức là Isaiah Berlin và nhà sử học cánh tả Edward Hallett Carr đã tranh luận với nhau về cách nhìn nhận lịch sử. Nói một cách đơn giản, nếu theo quan điểm của Carr nhiệm vụ của nhà sử học chính là giải thích tại sao sự thật lịch sử đó thành công, chúng ta cần biết sự thật này tại sao lại xuất hiện. Nếu tiếp quan điểm của Carr thì ta phải đặt câu hỏi: Tại sau những cá nhân-thần tượng kia lại nổi tiếng, lại thành công?
Còn quan điểm của Berlin là chúng ta không biết đằng sau sự thành công của sự thật lịch sử kia có hay không một tính tất yếu nhất định, một sự thật lịch sử có thể là do nhiều yếu tố ngẫu nhiên tạo thành, cũng không biết kết quả cuối cùng là gì. Điều có thể làm hôm nay là căn cứ vào kinh nghiệm lịch sử đã có, nguyên tắc đạo đức của chính chúng ta, đưa ra cảnh báo cho mọi người, nhắc nhở mọi người nguy hiểm có thể có ở đâu, có thể mang lại ảnh hưởng mới gì, chúng ta phải chuẩn bị sẵn sàng, chứ không chỉ đơn thuần là giải thích sự thật đã thành.
Hai lối tiếp cận của hai tác giả này đều rất quan trọng.
Một ví dụ, khi chúng ta thấy một tài khoản đăng trên mạng xã hội Threads khoe rằng là đậu học bổng, đi du học, thể hiện sự thành công và chia sẻ với mọi người sự thành công đó. Trước khi chúng ta ngưỡng mộ, chúng ta phải lùi lại một tí để mà tiến lên một cách vững chắc. Chúng ta phải đặt câu hỏi là hoàn cảnh xuất thân của người đó như thế nào? Người đó sinh ra ở thành phố, là con cái trong gia đình viên chức, trí thức, thu nhập 40-50 triệu/tháng thì sao? Học tại trường tốt, chất lượng cao, học phí gấp nhiều lần trường thường thì sao? Có phải họ đạt được như vậy là do họ giỏi? Hay do họ may mắn? Mà áp dụng quan điểm của Berlin nói là do nhiều yếu tố ngẫu nhiên tạo thành hay là do quá trình tất yếu chính từ giai cấp của họ? Liệu chúng ta có đang tạo ra những “anh hùng giả” khi tôn sùng những người nổi tiếng mạng, và điều này có thể dẫn đến những hậu quả gì trong tương lai? Liệu việc ngưỡng mộ và nghe theo chỉ dẫn người đó có giúp ta trong tương lai hay lại đẩy ta vào điều tồi tệ khác mà ta không lường trước được? Hay chúng ta chỉ là “tấm lót đường” cho sự thõa mãn cái tôi của vài cá nhân?
Việc đặt câu hỏi như vậy, không chỉ giúp ta tránh rơi vào sự sùng bái thần tượng cá nhân một cách mù quáng, mà còn giúp ta phản tư lại chính ta, giúp ta tìm thấy lại nội lực của chúng ta. Khi thứ mà ta thần tượng duy nhất là khi ta tìm thấy được nội lực trong chính chúng ta. Nội lực đó được kết nối với mọi người xung quanh. Các yếu tố như đặc quyền giai cấp, tiếp cận giáo dục ưu việt, và vốn văn hóa, mối quan hệ xã hội thường bị che khuất trong các tường thuật về “thành công cá nhân” trên các nền tảng số. Vì thế chúng ta cần thẩm vấn bối cảnh lịch sử-xã hội và các điều kiện nền tảng đã tạo ra thành công bề mặt mà không rơi vào cơ chế thần tượng hóa không phản tư.