Còn 1, 2 ngày nữa là đến ngày chiếu phim Nhân loại học về điền dã tại Sài Gòn và Hà Nội.
Nhắc đến “điền dã”, gần đây chúng tôi thấy hay bị hiểu lầm và sử dụng quá mức nhưng lại không hiểu đúng nghĩa của nó.
Điền dã dân tộc học là một phương pháp luận, bao gồm nhiều kỹ thuật trong đó. Nhưng việc bạn ngồi một chỗ cả ngày và quan sát bà bán hàng rong, không phải là điền dã. Điền dã là một quá trình quan sát và tham dự với cộng đồng. Nhưng nó không chỉ dừng lại ở đó mà nó điều quan trọng của điền dã là việc ghi chép.
Chắc ai đã từng trải nghiệm điền dã sau một ngày, điều kinh khủng nhất mà chúng tôi trò chuyện với bạn bè đồng môn đều thống nhất với nhau rằng viết nhật ký điền dã cuối ngày là trải nghiệm kinh khủng.
Một ngày đi mệt mỏi, bạn ngồi trên bàn thực địa và cố gắng trút hết mọi thứ còn đọng lại trong trí nhớ của cả ngày quan sát được vào những trang giấy của sổ ghi chép (hoặc laptop). Việc ghi chép có thể kéo dài 1 - 2 giờ, thậm chí 3 giờ là điều bình thường.
Tại sao ngành Nhân loại học thì dữ liệu kinh khủng như vậy? Vì tất cả mọi thứ nhà nhân loại học đều phải ghi lại, dù là nhũng cái bình thường nhất mà bạn quan sát từ cộng đồng. Từ chuyện ngồi phụ mấy bà trong làng và ngồi nghe họ kể chuyện làm sao “giữ chồng” cũng phải ghi lại. Đến chuyện mà mấy ông già ngồi trên bàn trà bàn ông trong làng “có con riêng” ở làng bên. Những chuyện nghe tưởng chừng vô thưởng vô phạt nhưng về mặt ghi chép phải ghi lại hết. Thực tế, nhà nhân loại học khi chuyển dữ liệu từ việc ghi chép điền dã thành sản phẩm khoa học chỉ dùng rất ít dữ liệu mà họ ghi.
Vì thế thật ngạc nhiên nếu một người nói họ đi điền dã mà chỉ quan sát nhưng không ghi chép hằng ngày, vậy có gọi là điền dã?
Điều thú vị nhất là cuối ngày sau khi viết nhật ký điền dã, ngồi trao đổi với mọi người trong nhóm những gì mình ghi chép và quan sát được. Cùng nhau phản tư và bổ sung cho nhau các góc nhìn. Cải thiện cách viết của bản thân hơn, tập trung và suy nghĩ nhiều đến trải nghiệm cá nhân về mặt cơ thể, mùi vị và cảm xúc vào ghi chép điền dã.
Nhưng có một câu chuyện ở địa bàn điền dã là bạn có thể bị dẫn dắt và kiểm soát bởi những người trong cộng đồng làm cho bạn khó mở rộng câu chuyện mình đi xa được? Điều này rất dễ gặp phải. Vậy làm sao để giải quyết việc đó?
Hẹn các bạn cuối tuần này.