Trong tháng vừa qua, buổi chiếu phim “Nhân loại học: Về Cõi Cực Lạc” đã diễn ra tại Hà Nội và Sài Gòn. Bộ phim không chỉ đơn thuần gợi lại câu hỏi về sự sống và cái chết, mà còn khám phá sâu hơn về ý niệm của cái chết trong mạng lưới xã hội và niềm tin của những người thực hành Phật Giáo khu vực núi Nga Mi.
Bối cảnh của bộ phim trùng với dịp lễ Xá Tội Vong Nhân – Vu Lan đang diễn ra, làm nổi bật các vấn đề văn hóa có mặt trong các nghi lễ dành cho người đã mất ở Việt Nam. Chủ đề xuyên suốt là việc tạo ra các biểu tượng “vượt qua” nỗi buồn khi người thân trong gia đình không còn sống nữa.
Một bạn đã chia sẻ rằng khi đám tang diễn ra, người lớn trong gia đình dặn bạn không được khóc, vì nước mắt sẽ dập tắt bấc đèn. Người nhà tin rằng việc rơi nước mắt sẽ làm người đã mất không thể thấy đường về với Phật A Di Đà, vì ánh sáng từ bấc đèn đã bị dập tắt bởi nước mắt của bạn.
Câu chuyện khác đến từ một chị thực hành Phật Giáo. Gia đình của chị cùng nhau niệm danh hiệu Phật A Di Đà với mong muốn người thân sẽ được tiếp dẫn và cõi Cực Lạc. Sau đó, gia đình tổ chức một buổi lễ để thực hành việc tăng trưởng công đức cho gia đình. Có thể nghi lễ đó có nét tương đồng với nghi lễ được thực hành trong bộ phim.
Nghi lễ Phóng Diệm Khẩu (còn gọi là Giải Oan Bạt Độ và Chẩn Tế) là một nghi lễ ảnh hưởng Mật giáo. Tên thường trong khoa giáo là Du già Diệm khẩu, còn dân gian thường gọi là Phóng diệm khẩu. Người Việt thường gọi vắn tắt là trai đàn chẩn tế. Nghi thức này thuộc Pháp hội Thủy lục và là một nghi thức cúng cô hồn.
Nó nhằm giúp giải oan cho các linh hồn bị trói buộc, cùng với việc chẩn tế để giúp họ tự nhận ra và tháo gỡ những trói buộc, vượt thoát các nghiệp xấu. Ngoài việc giúp người đã khuất, nghi thức này còn có ý nghĩa nhắn gởi đến người còn sống về đạo lý tốt đẹp để sống tốt hơn.
Từ những câu chuyện này dẫn đến một câu hỏi: Ai sẽ là người truyền dạy cho thế tiếp theo về các biểu tượng vượt qua này?
Hãy nhớ lại câu hỏi ban đầu của nhà nhân loại học Văn Tuyên Tần khi quay phim này: Ai sẽ là người truyền dạy tiếp theo cho những vị tăng, ni mới tu tập trên núi Nga Mi? Sau đó, cô đặt hàng loạt câu hỏi về cái chết và đồng thời tìm kiếm sự hồi đáp từ vị sư tu tập. Điều đó giúp cô hiểu rõ hơn về sự chết không đáng sợ và cõi Cực Lạc mà những vị tăng, ni, hay hầu như những người tin tưởng vào cõi Cực Lạc đang tin theo.
Từ góc nhìn của Văn Tuyên Tần và những người thảo luận, các nghi lễ thực hành Phật Giáo đã bén rễ sâu trong văn hóa địa phương. So sánh giữa việc tang ma ở Miền Bắc và Miền Nam ở Việt Nam hiện tại cũng đem lại nhiều góc nhìn mới và sự đa dạng trong buổi thảo luận. Thấy rằng việc tang ma ở Miền Bắc có xu hướng trầm buồn hơn, trong khi tang ma ở Miền Nam thường mang tính tươi vui hơn. Những so sánh và đối chiếu này luôn mang đến nhiều góc nhìn mới, cũng như trong buổi thảo luận đã nhận được sự chia sẻ sôi nổi từ nhiều anh chị đến từ nhiều nghành nghề, độ tuổi và vị trí xã hội khác nhau.
Trân trọng những kinh nghiệm và góc nhìn của các anh chị, và có lẽ sự đa dạng về góc nhìn này là điều mà chúng ta luôn muốn hướng tới.
Tháng 09, kulavietnam sẽ hướng tới chủ đề “Điền dã như là phong cách sống, một nghi lễ trưởng thành”. Bộ phim tháng 09 sẽ nói về quá trình điền dã của nhà nhân loại học ở trong cộng đồng như thế nào. Mời các bạn đón xem.