Tôi là ai?
Cất hết bút nghiêng sách vở có bao giờ bạn tự hỏi bản thân như thế? Khi khép lại 12 năm đèn sách giáo dục phổ thông, bạn còn lại gì?
Để khám phá những câu hỏi đó là một cuộc hành trình. Bản thân bạn là một quá trình biến đổi trong suốt dọc đường đi. Nhưng cái quan trọng là bạn phải đi. Khi bước chân vào ngành Nhân học, cái cá nhân của bạn sẽ phải lùi lại phía sau, cái “Tôi” của bản thân phải bắt đầu tập hoà vào cái “Ta” của cộng đồng. Tại sao ngày từ đầu thế kỷ 20, các nhà nhân học đã bắt đầu đi khám phá cộng đồng bên ngoài nền văn minh của mình? Trong những động lực thúc đẩy họ đi, một động lực quan trọng đó chính là họ đã quá chán ghét nền văn minh phương Tây mà họ được nuôi duỡng, họ đi tìm kiếm những triết lý mới của nền văn hoá khác để soi chiếu với bản thân họ, để khám họ là ai? họ là gì trong vũ trụ này.
Nhân học/Nhân loại học đã có những biến chuyển xoay mình trong suốt mấy thế kỷ vừa qua. Nghiên cứu Nhân học không còn đặt nhân loại là trung tâm của cuộc tranh luận mà hướng đến phi nhân loại. Thưa các bạn tân sinh viên Nhân học, các bạn đang đứng giữa một thời đại biến đổi sâu sắc và mạnh mẽ. Thời đại mà các bạn vừa cảm thấy có thể nắm trọn hết tri thức của nhân loại trong tầm tay nhờ trí tuệ nhân tạo. Nhưng cũng cảm thấy bất lực trong những điều gần gũi nhất mà các bạn cảm thấy không thể nắm bắt đuợc.
Đừng lo, bốn năm ngành Nhân học sẽ không làm bạn thất vọng. Nếu bạn là người ưa xê dịch, thích khám phá, luôn muốn đặt thách thức với những câu hỏi trong suốt chiều dài lịch sử nhân loại thì Nhân học chính là chìa khoá cho bạn. Một ngành học lâu đời, đa diện, thách thức lại các ngành khác bằng dữ liệu đìên đã, làm cho bao nhiêu thế lực đế quốc phương Tây phải truy vấn lại những thực hành của họ có thực sự đang giải quyết tình trạng đói nghèo cho người dân ở các quốc gia thế giới thứ ba.
Nhân học sẽ thách thức lại định kiến mà bạn đang được nuôi duỡng trong đầu. Nếu bạn quan tâm đến Giới, hãy bắt đầu suy nghĩ lại những gì bạn tiếp nhận từ trước đến giờ có phải chăng là thứ con người luôn hướng tới? Ví dụ như nhà nữ nhân loại học người Mỹ là Eleanor Leacock dưới quan điểm Marxíst không tin rằng có cái gọi là “bình đẳng” giữa đàn ông và phụ nữ, vì đó là khái niệm chỉ có ở xã hội bất bình đẳng như phương Tây. Qua quan sát nguời Inuit, bà nói rằng họ chẳng bao giờ quan tâm khái niệm “bình đẳng”, mà vấn đề ở người Inuit là lao động giữa nam và nữ hoán đổi cho nhau, cả đàn ông và phụ nữ được tự trị công việc cuả họ mà không ai xen vào. Riêng nhà nữ nhân loại học người Pháp là Françoise Héritier dưới góc nhìn Cấu trúc luận cho rằng nguồn gốc bất bình đẳng giới là nằm trong sự thống trị của nam tính và sự phục tùng của nữ tính như là hiện tượng phổ quát của các nền văn hoá. Theo Françoise Héritier nó nằm ở sự khác biệt duy nhất xuất phát từ tự nhiên đó là khác biệt sinh học do phụ nữ có khả năng sinh nở, đây là một quyền lực tối thượng của phụ nữ mà trong suốt chiều dài lịch sử nhân loại. Vì thế đàn ông phải kiểm soát quyền lực sinh nở này của phụ nữ. Có thể thấy rằng rất nhiều góc nhìn đa dạng về giới, không chỉ có mỗi “bình đẳng” hay “bất bình đẳng”.
Các bạn quan tâm đến vấn đề phát triển, khủng hoảng khí hậu hiện nay trên toàn cầu thì Nhân học chính là cách truy tìm lại tri thức bản địa của nhiều người trong việc gìn giữ tự nhiên. Bởi vì nhiều tộc người không có khái niệm “tự nhiên” tách biệt với “văn hoá” vì họ xem “tự nhiên” là thực hành trong đời sống của họ. Người Sre ở Tây Nguyên gọi “pu me” (nghĩa là “mẹ chồng/mẹ vợ”) được dùng để chỉ một loài cây họ hàng với cây khác nhưng ít giá trị hơn. Gọi “prui” (nghĩa là “anh/em rể”) dùng để chỉ mối quan hệ giữa các loài cây. Đây cũng là điều thú vị khi người Sre dùng thuật ngữ thân tộc cũng dùng để chỉ mối quan hệ của cây cối. Điều này cho thấy rằng người Sre không xem cây cối là thứ vô tri mà xem cây cối như là một thứ có linh tính như con người, như là anh em, cha mẹ của họ. Vì thế người Sre sử dụng và khai thác cây cối ở chừng mực, vừa phải để cho cây cối có thể tái sinh. Điều này hé lộ một điều sinh viên nhân học còn được học về thân tộc để hiểu được mối liên kết giữa con người với nhau. Chính mối quan hệ thân tộc cũng là nền tảng tạo nên xã hội này. Chính học về thân tộc, bạn sẽ thu hẹp khoảng cách thế hệ giữa ông bà, cha mẹ với bạn. Bạn thấu hiểu được gia đình bạn hơn, cũng như giúp gia đình hiểu được bản sắc bên trong bạn. Ngoài ra, thân tộc mà chúng tôi nhấn mạnh không còn giới hạn giữa con người và con người mà liên kết với thứ phi nhân loại và thực thể siêu hình khác. Đó là sự kết nối giữa người M’nong, Rhade và những con voi mà họ nuôi nấng. Giữa những người phụ nữ đã trải qua đau thương vì chiến tranh kết nối với tổ tiên và linh hồn của họ. Đứng giữa mối liên kết thân tộc này, bạn cảm nhận nỗi đau, niềm vui, hạnh phúc khi lần đầu tiên được bế một đứa trẻ Bana còn đỏ hỏn, áp đôi má của bạn với đôi má đứa bé đó, từ đó, bạn cảm nhận có một mối liên kết đến lạ trước khi chứng kiến nghi lễ thổi tai được thực hành.
Nhân học không phải cho những người lười viết và lười đọc. Nhưng viết của Nhân học rất thú vị vì đó chính là viết nhật ký điền dã. Những trang giấy nhật ký điền dã là ký ức của bạn gắn bó của cộng đồng. Nhưng nhật ký điền dã cùng chia sẻ với đồng đội cuối ngày là điều tuyệt vời của chuyến thực địa, cùng nhau phản tư, cùng nhau truy vấn lại những gì mình quan sát còn thiếu sót chỗ nào để ngày mai tiếp tục bổ sung. Ký ức không chỉ được lưu giữ mà còn được kết nối, tái tạo liên tục và biến hoá nó thành tri thức. Có lẽ trong những phút giây đau đớn nhất của cuộc đời mình, khi các bạn nhớ lại những chuyến du hành xa xôi, giở lại từng trang nhật ký điền dã, suy ngẫm lại giá trị sống mà các cộng đồng gửi gắm đến bạn, đó chính là động lực để bạn vượt qua khi bạn cảm thấy gục ngã trong cuộc sống.
Các bạn tân sinh viên Nhân học đừng bị những phù ảo của truyền thông, mạng xã hội làm các bạn lo sợ. Hãy tự trang bị cho mình một hành trang tri thức vững mạnh, có một kế hoạch tài chính hợp lý đương đầu với chi phí tại đô thị, một tinh thần thép và vững chắc không dễ bị yếu đuối hay suy đồi. Trước mắt các bạn có thể thấy là một lớp sương mù hư ảo, những danh vọng mơ hồ, vị thế xã hội không tưởng, nhưng chúng tôi tin rằng các bạn đủ bản lĩnh để không bị lớp sương mù đó dẫn dắt. Bởi vì, phía trước các bạn là một hành trình dài, các vùng tộc người đang cần các bạn khám phá, các cộng đồng mới được kiến lập từ đô thị ra nông thôn cần các bạn tìm hiểu. Chính việc khám phá đó, chui rèn các bạn một tư duy đa dạng, đa chiều, không còn bị tư duy nhị nguyên, bảo thủ đeo bám.
Lời kết, chúng tôi trích lại lời của cố nhà nhân loại học Bruno Latour:
“Nếu con người muốn tồn tại như một loài, họ phải học cách tự giải phóng mình khỏi những mô hình tư duy lớn đã dẫn dắt họ kể từ thời kỳ Khai minh. Tự nhiên không phải là một nạn nhân cần được bảo vệ, mà là thứ sở hữu chúng ta.”
Chính các bạn phải tự giải phóng mình ra khỏi những tư duy bó buộc cũ để bước vào những nền văn hoá không có ý niệm về “tự nhiên” hay nền văn hoá nghĩ rằng con người có thể kiểm soát “tự nhiên”.
Chúc các bạn thành công trong bốn năm sắp tới.