Ngôi làng ở châu Phi trong đêm u ám và khiếp sợ. Tiếng gọi tàn khốc của Ebola vẫn đang trỗi dậy từ những ngôi nhà xung quanh. Từng ngôi nhà, từng con người đang bị bủa vây bởi những tử thần luôn chực chờ mang họ đi. Đâu đó giữa màn đêm vẫn văng vẳng tiếng khóc than, tiếng rên la của những kẻ đang đối diện với cái chết.
Những nhóm can thiệp y tế phương Tây đến ngôi làng. Con mắt đầy vẻ nghi hoặc của người dân làng nhìn về phía những kẻ đến từ phương xa - những người mặc đồ bảo hộ kỳ dị, tay chân tỏa ra mùi hóa chất lạ lùng.
Con mắt đầy nghi kỵ và sợ hãi bắn thẳng về phía những người can thiệp y tế đến từ phương Tây. Lòng tin của dân làng ở châu Phi đã tan biến sau bao nhiêu lần lợi dụng và phản bội. Bao nhiêu năm tháng sống trong bần cùng và bị đối xử thiếu công bằng khiến họ coi mọi người ngoài làng đều là kẻ thù, dù có vẻ ngoài chân thành, nhiệt tình đến đâu.
Các nhóm can thiệp y tế đã cố vận dụng chiêu bài quen thuộc - lựa chọn những ai được coi là “nhà lãnh đạo cộng đồng” để thuyết phục dân làng. Nhưng những vị bác sĩ phương Tây này không ai hay biết những người này thực sự có quyền lực gì, hay liệu có được dân làng trọng vọng như họ tưởng không? Tất cả chỉ dựa trên cách nhìn nhận hời hợt, đơn giản hóa về khái niệm “cộng đồng”. Những nhóm y tế phương Tây nghĩ rằng “cộng đồng” như một khối thống nhất, với ranh giới rõ ràng phân biệt người trong và ngoài cộng đồng. Vì thế, họ nghĩ rằng chỉ cần thuyết phục được những “nhà lãnh đạo cộng đồng” là mọi chuyện đâu vào đấy. Ban đầu, các nhóm y tế phương Tây xác định những “nhà lãnh đạo” cộng đồng để thuyết phục dân làng được dựa trên các tiêu chí là chức vụ chính trị, xã hội mà do nhà nước bổ nhiệm. Nhưng những người này thực ra là không có ảnh hưởng thực sự với cư dân địa phương. Người ta vẫn nghi ngờ, phản kháng lệnh của các “nhà lãnh đạo” ấy.
Không thể thuyết phục dân làng trong việc phòng chống Ebola bằng các “nhà lãnh đạo” mà do các nhóm can thiệp y tế phương Tây chỉ định. Các nhóm y tế đành phải thất bại cay đắng rời đi trong hoảng loạn giữa đêm tối. Trong khi Ebola vẫn đang rình rập, chực chờ đón những nạn nhân của nó…
Nhưng rồi ánh bình minh đã ló dạng, mang theo tia hy vọng mỏng manh giữa cảnh hoang tàn.
Đó là khi nhà nhân loại học Julienne Anoko xuất hiện tại làng như một đóa hoa nhỏ giữa sa mạc khô cằn. Với phương pháp làm việc tận tâm, bà không hề vồ vập tìm kiếm “lãnh đạo cộng đồng” hay cố ép buộc bất cứ điều gì. Bà dành những ngày đầu tiên chỉ để quan sát, lắng nghe và thấu hiểu cuộc sống nơi đây.
Từng ngõ làng nhỏ, bà dần đến thăm từng gia đình với một tấm lòng cởi mở của người làm nhân loại học. Bà chăm chú lắng nghe những câu chuyện buồn của họ khi mất đi người thân trong dịch bệnh. Cũng như những nỗi sợ hãi khi nhìn thấy những người lạ mặt kỳ dị mang theo những thứ hóa chất lạ lùng. Bà chia sẻ những niềm đau của cuộc chiến cam go với con quái vật vô hình tàn bạo mà người dân phải trải qua.
Rồi bà hỏi, thật lòng thành và khiêm tốn rằng: “Vậy nếu có người đến giúp đỡ các bạn đối phó với nó, thì ai sẽ là người có thể khiến các bạn yên tâm tin theo?“. Và câu trả lời bà nhận được thực sự đã làm rung chuyển cách nhìn nhận ban đầu của các nhóm can thiệp y tế.
Danh sách những người thực sự được dân làng tôn trọng và sẵn sàng lắng nghe hoàn toàn khác biệt. Không còn là những chức vụ, những danh hiệu bên ngoài do nhà nước bổ nhiệm mà là những người được cộng đồng tín nhiệm. Trưởng làng, những người già, thanh niên tài giỏi của làng, thầy cúng có uy tín, những chiến sĩ lão thành, thậm chí cả những người con đã đi xa về quê đều được nhắc tên. Sự khác biệt đến ngỡ ngàng khi danh sách mới hoàn toàn không có tên nào trùng với danh sách ban đầu do nhóm can thiệp y tế phương Tây lập.
Câu chuyện của Julienne đã phơi bày một thực tế phũ phàng rằng các nhóm can thiệp đã nhìn nhận khái niệm “cộng đồng” một cách quá đơn giản, máy móc. Họ bỏ qua những tầng lớp phức tạp, đan xen của các mối quan hệ quyền lực, giai cấp, tôn giáo trong cộng đồng. Bỏ qua sự di chuyển, biến đổi không ngừng của màn lưới nhện quyền lực vô hình nơi đây. Và đó là lý do vì sao nỗ lực của họ ban đầu đã thất bại thảm hại.
Câu chuyện này phơi bày sự khác biệt giữa cách nhìn của bên ngoài và thực tế phức tạp bên trong các cộng đồng địa phương. Chỉ khi thực sự lắng nghe và tìm hiểu từ chính người trong cuộc, chúng ta mới có thể nắm bắt được các mối liên hệ, nguồn quyền lực thực sự chi phối bước đi của cả cộng đồng. Và bài học lớn là không thể chỉ nhìn cộng đồng một cách đơn giản, bề ngoài. Chúng ta cần nhận thức cộng đồng là những mạng lưới đan xen phức tạp của nhiều thành phần và tầng lớp khác nhau. Chỉ với cách nhìn nhận tinh tế như vậy, chúng ta mới có thể xây dựng được sự tin tưởng và đề ra những giải pháp y tế thực sự hiệu quả, vượt qua được sự phản kháng từ người dân địa phương.
Tháng 5 này, kulavietnam trở lại với bộ phim nhân loại học chiếu tại Hà Nội với bộ phim về Nhân loại học Sức khoẻ: Sống Sót. “Sống Sót” là một bộ phim nhân văn sâu sắc kể về cuộc khủng hoảng dịch bệnh Ebola tồi tệ nhất trong lịch sử hiện đại tại Tây Phi từ năm 2014-2016. Bộ phim đưa chúng ta đến gần với cuộc sống của người dân Tây Phi trong thời kỳ khó khăn này thông qua lăng kính của các nhà làm phim địa phương. Chúng ta sẽ chứng kiến những thách thức khủng khiếp mà dịch bệnh gây ra đối với hệ thống y tế yếu kém, niềm tin truyền thống bị lung lay và sự căng thẳng giữa các tổ chức viện trợ nước ngoài với cộng đồng địa phương.
Những thước phim đầy xúc động và trải nghiệm nhân văn sâu trong bộ phim nhân loại học về sức khoẻ Sống Sót vào tháng 5 tới đây tại Hà Nội. Đây là cơ hội hiếm có để chúng ta cùng nhìn nhận thế giới qua con mắt của những người dân Tây Phi dũng cảm và tràn đầy hy vọng.
Chiếu phim Sống Sót tại Hà Nội: 10/05, 11/05, 12/05. Vào lúc 19:30-21:30
Đăng ký Hà Nội inbox cú pháp: xem phim nhân loại học Hà Nội