CHUYỆN BÊN LỀ VỀ NHÂN LOẠI HỌC QUỐC TẾ NHÌN VỀ MIỀN NAM VIỆT NAM THỜI KỲ MỸ CHIẾM ĐÓNG
Trong một báo cáo đã được giải mật về nông thôn miền Nam trước 1975 của hai nhà nhân loại học người Mỹ là Terry Rambo và Neit L. Jamieson mà chúng tôi tìm được ở Thư viện Đại học Chicago của Mỹ. Báo cáo này được tài trợ bằng tiền của chính phủ Hoa Kỳ. Nhằm mục đích để hiểu được văn hoá nông thôn miền Nam cho các chính sách phát triển của Hoa Kỳ đầu tư vào đây, đồng thời tìm cách để hiểu vì sao nông dân miền Nam lại theo Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam. Trong báo cáo này có một điều thú vị mà chúng tôi phát hiện:
Hai nhà nhân loại học đã nhận định chính sách “Người cày có ruộng” của ông Tổng thống Ngô Đình Diệm đã thất bại. Vì theo khảo sát chỉ có 17 người trả lời trong số 200 nông dân (8,5%) được hỏi đề cập đến sở hữu đất đai như một trong những mối quan tâm của họ. Điều này khẳng định rằng nông dân miền Nam không quá quan tâm đến vấn đề đất đai như nông dân ở ngoài Bắc. Vì thế chính sách cải cách điền địa của chính quyền Sài Gòn vào thời điểm đó được hai nhà nhân loại học ngụ ý là tiêu tốn ngân sách tài trợ quá nhiều, vô ích của chính phủ Hoa Kỳ. Nói đúng hơn, chính quyền Sài Gòn đã không hiểu được nhu cầu và bối cảnh văn hoá của nông dân miền Nam vào thời điểm đó.
Ngoài ra, nghiên cứu của hai người chỉ ra là những ngôi làng ở miền Nam dưới sự kiểm soát của Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam thì người lãnh đạo của Mặt trận có tinh thần “đổi mới” và hướng người nông dân “đổi mới” nhiều hơn so với công chức của chính quyền Sài Gòn.
Theo cuốn sách Cách Mạng Ruộng Đất Ở Miền Nam Việt Nam (NXB Khoa Học Xã Hội 1997) của Lâm Quang Huyên (tr 173) trong khảo sát vào năm 1978 ở 8 tỉnh đồng bằng sông Cửu Long cho biết còn 22,7% hộ nông dân không có ruộng và thiếu ruộng, 15,4% là số hộ trung nông lớp trên và 3,1% là số hộ phú nông. Thông qua số liệu có thể thấy rằng hộ nông dân không có ruộng không hề cao mà hộ trung nông chiếm phần lớn. Cách giải quyết của Đảng cũng rất đơn giản là vận động trung nông, phú nông chia lại đất cho người thiếu đất và không có đất.
Bối cảnh miền Nam sau 1975, trong Nghị quyết số 247-NQ/TW vào ngày 29/09/1975 thì Đảng cũng thừa nhận vấn đề mâu thuẫn đất đai giữa nông dân và địa chủ ở miền Nam không gay gắt và đất đai phần lớn thuộc về nông dân: “Giai cấp địa chủ cơ bản đã bị xoá bỏ từ hồi kháng chiến chống Pháp; phần lớn ruộng đất của họ đã vào tay nông dân; số địa chủ còn lại ở vùng mới giải phóng không nhiều…”
Những dữ liệu này có thể phác thảo một lịch sử nông dân miền Nam về câu chuyện liên quan đất đai của họ. Đặc thù xã hội nông dân miền Nam được nhiều nhà nhân loại học nước ngoài ví là những ngôi làng mang tính “Mở” đầy năng động, phát triển và thích ứng nhanh trước thời cuộc.
Câu chuyện này cũng cho thấy vai trò của nhà nhân loại học trong việc hiểu đời sống nông dân từ xưa đến nay vẫn luôn quan trọng. Và là nguồn cảm hứng cho các nghiên cứu về nông dân miền Nam trong bối cảnh hiện nay dưới góc độ Nhân loại học.
(Bài viết này được sự hỗ trợ từ thân hữu của kulavietnam đang làm việc và học tập tại Đại học Chicago, thân hữu làm nghiên cứu về nông dân ở miền Nam và lịch sử nông dân ở miền Nam)