Hướng đến việc chăm sóc người già trong đô thị và nông thôn
Anh Khánh Toàn năm nay 56 tuổi, vừa bước vào nhà, tôi cũng bước vào theo anh ấy. Anh mở cửa sổ ra, ánh nắng buổi trưa của Sài Gòn hắt vào trong nhà. Những hạt bụi rơi vào bên trong nhà, trông có vẻ mấy tuần rồi nhà không có người lau dọn. Anh nói với tôi:
- Con gái thông cảm, chú mấy nay bận quá, đi làm về lo hai ông bả nên không có thời gian lau dọn.
Anh Khánh Toàn chưa có gia đình riêng. Anh sống với cha mẹ tại một ngôi nhà nằm trong hẻm tại Quận 3. Công việc của anh ấy hiện nay là quản lý tại một công ty tại TP.HCM. Sau giờ làm việc ở văn phòng, anh ấy thường đi chợ, về nấu cơm để chăm sóc cho cha mẹ đã 90 và 80 tuổi. Cha anh ấy mấy năm nay bị Alzheimer. Những khó khăn mà anh ấy gặp phải khi có cha bị Alzheimer làm anh lo lắng. Vì từ khi mắc Alzheimer thì cha anh thay đổi tính tình, cách sinh hoạt, ứng xử phải làm cho anh thích nghi dần. Dù mẹ anh lớn tuổi, nhưng vẫn còn khỏe, nên cũng giúp đỡ phần nào đấy chăm sóc cha.
Trong bối cảnh văn hóa Việt Nam, vai trò chữ “hiếu” và ý niệm “hy sinh” vẫn đè nặng trong mối quan hệ thân tộc giữa cha mẹ và con cái. Vì thế, việc đưa cha mẹ vào trại dưỡng lão ở Việt Nam không phải điều gì dễ dàng.
Theo thống kê của UNFPA thì tính đến 2021 thì những người từ 60 tuổi trở lên ở Việt Nam chiếm 12,58 triệu người cao tuổi. có 4,62 triệu người cao tuổi sống ở khu vực thành thị và 7,96 triệu người cao tuổi sống ở khu vực nông thôn.
Ở trong đô thị, vẫn còn rất hạn chế không gian sinh hoạt công cộng dành cho người già và nhất là dịch vụ công hỗ trợ cho người già. Vì thế, những người già trong đô thị phải tự tạo không gian riêng cho mình như đàn ông thì xoay quanh bàn cờ tướng, một số người già không biết chơi cờ thì đi cà phê sáng. Phụ nữ lớn tuổi tham gia những buổi khiêu vũ tại công viên.
“Thằng Trung lấy tao giấy và thuốc lá trên bàn cái” - Tôi đang ngồi bấm điện thoại, ngồi dậy liền lấy gói thuốc cho chú Sáu. Chú Sáu năm nay đã gần 70 nhưng vẫn đi làm đồng. Cứ mỗi lần đi làm đồng về, chú Sáu sẽ làm một lon bia và hút thuốc. Việc điền dã tại làng ở Trà Vinh này làm tôi phát hiện một điều là cả làng gần như toàn người già. Phần lớn người trẻ đã lên thành phố mưu sinh.
Phần lớn những người già ở nơi tôi điền dã không có quỹ lương hưu. Họ sống bằng hai nguồn tiền chính là do con cái gửi tiền từ thành phố về hoặc số tiền ít ỏi từ việc bán dừa và bán lúa. Một số nhà khá hơn thì có làm chăn nuôi.
Những người đàn ông lớn tuổi thiết lập một không gian sinh hoạt riêng của người già là thông qua bàn nhậu. Nhưng tần suất nhậu thì một tuần được 2-3 lần. Phần lớn, những người đàn ông này khôi phục lại không gian sinh hoạt trong đình, công việc trong đình làng biến nó trở thành không gian sinh hoạt cho người lớn tuổi để gặp nhau trò chuyện, trao đổi, bàn luận mọi thứ với nhau.
Phụ nữ lớn tuổi thành lập nhóm tập dưỡng sinh, mà không gian tập luyện của họ xung quanh bãi đất trống gần trạm xá trong làng. Ngoài việc tập dưỡng sinh, những người phụ nữ sẽ tổ chức tiệc tùng, ăn nhậu, giao lưu vào các ngày lễ với các nhóm dưỡng sinh ở các làng khác trong huyện, xã.
Thiếu đi vai trò người trẻ chăm sóc người già. Vì thế, những người già tự tạo với nhau mạng lưới liên kết chăm sóc lẫn nhau, hỗ trợ ma chay cho nhau. Điều kiện thiếu thốn trạm xá rất dễ tạo áp lực khi mà người già bệnh hoặc bị tai nạn, gặp những ca đột xuất.
Loài người của chúng ta sẽ không được như ngày nay nếu không có người lớn tuổi chăm sóc cho những đứa con nhỏ hơn. Người cao tuổi là nguồn kiến thức và kinh nghiệm , rất quan trọng để bảo tồn lịch sử, truyền thống và kỹ năng sinh tồn. Và như nhà nhân loại học Margaret Mead nổi tiếng với quan điểm là thời điểm nhân loại bắt đầu quan tâm đến những người gặp khó khăn cũng là lúc nền văn minh thực sự bắt đầu. Chăm sóc người già là nguồn gốc của nhân loại chúng ta.
Việc quan tâm hơn về vấn đề người già là rất quan trọng. Nhất là tìm hiểu cách thức vận dụng bối cảnh văn hóa tại địa phương trong việc chăm sóc người lớn tuổi trong bối cảnh hiện nay. Khi mà chúng ta đang sống trong một thời đại mà nền kinh tế thị trường chi phối các mối quan hệ thân tộc. Thời gian và nguồn nhân lực không còn đủ để chăm sóc người già, trong khi, mối quan hệ sự cho nhận và hoàn trả phải được đáp lại. Khi mà người lớn tuổi là dành cả thanh xuân của họ cho đi sức lao động để đem lại lợi ích cho xã hội, mà người nhận chính là thế hệ sau này. Đến khi về già, họ phải được hoàn trả lại những gì đã cho đi. Đây là nguyên tắc trao đổi xã hội bất di bất dịch, nó làm nên cộng đồng và văn hóa gắn kết và bền chặt. Nguyên tắc này đang dần bị đứt gãy trước sự áp lực chi phối của các quan hệ kinh tế thị trường.