Tôi đi về vùng Kiên Giang để ra đảo Phú Quốc. Tôi quan sát có một hiện tượng phổ quát mà chắc ai sống gần biển đều thấy. Đánh bắt xa bờ thường là nam giới và bán cá thường là nữ giới.
Câu hỏi đặt ra tại sao lại có sự phân công lao động thế này?
Một cách giải thích phổ biến của nhiều người theo góc độ sinh học là sức khỏe của phụ nữ thường không bằng với đàn ông do sự chi phối của chu kỳ kinh nguyệt, mang thai nên không phù hợp với việc đánh bắt xa bờ. Nhưng tôi nghĩ rằng cách giải thích về sinh học là cách giải thích khá đơn giản mà tôi nghĩ nên nhìn vào biểu tượng về văn hóa.
Chúng ta nên quay lại một chút về truyền thống nghiên cứu người săn bắt hái lượm của Nhân loại học. Một mặc định mà chúng ta thường nói là “Đàn ông sắn bắt, phụ nữ hái lượm”. Nghiên cứu khảo cố 2020 ở Mỹ đã lật lại vấn đề này khi cho thấy rằng 1/3 số ngôi mộ thời tiền sử được tìm thấy ở hai châu Mỹ và chứa những đồ vật liên quan đến hoạt động săn bắn trên thực tế là lăng mộ của phụ nữ. Vì thế, không thể nói phụ nữ hoàn toàn làm việc hái lượm được.
Nhà nhân loại học người Pháp là Alain Testart đã đi xa hơn trong vấn đề này. Săn bắn có rất nhiều giá trị trong đời sống của người săn bắt hái lượm nhưng thực tế săn bắn chỉ cung cấp một phần ba nhu cầu protein, so với hai phần ba việc hái lượm. Săn bắn thì kết quả lúc nào cũng khiêm tốn và khó khăn hơn so với hái lượm.
Theo Alain Testart khi quan sát việc phụ nữ trong xã hội săn bắt hái lượm thường bị loại khỏi tất cả các công việc liên quan đến máu như cắt xẻo thịt, làm vũ khí, săn bắn, v.v. Ông cho rằng nguồn gốc việc phụ nữ bị loại bỏ các công việc liên quan đến máu là do cấm kỵ về kinh nguyệt trong tư duy văn hóa. Trên thực tế qua các dữ liệu dân tộc chí, phụ nữ không bị loại khỏi hoạt động săn bắn mà chỉ bị loại trừ khỏi các hình thức săn bắn lấy máu. Ví dụ, trong số những người Inuit , người Siberia hoặc thổ dân Úc , chúng ta thấy phụ nữ đi săn bằng lưới hoặc gậy, nhưng không bao giờ dùng cung tên hoặc lao móc. Cách giải thích của Alain Testart đã bổ khuyết cách giải thích đơn giản về khác biệt sinh học giữa đàn ông và phụ nữ dẫn đến phân công lao động,
Trong việc đánh bắt cá xa bờ ở bối cảnh Việt Nam thì quan điểm của Alan Testart có đúng? Trong khi đánh bắt cá gần bờ theo tôi quan sát ở nhiều tỉnh miền Trung thì phần lớn phụ nữ là người làm. Còn xa bờ là nam giới. Việc phụ nữ bán cá thường tiếp xúc với máu nhiều hơn, trong khi đánh cá dùng lưới ít tiếp xúc với máu hơn. Nhưng một lưu ý trong dữ liệu phỏng vấn sâu của thành viên nhóm tôi là đối tượng nam giới đánh bắt xa bờ rất sợ phụ nữ lên thuyền vì nghĩ là kinh nguyệt của phụ nữ mang đến xui xẻo.
Có lẽ vẫn nên quan sát sâu hơn. Một vài ghi chép ý tưởng sơ bộ khi tôi đang nhìn ra ngoài biển. Mong mọi người có thể đóng góp.